اخیرا نشستی تخصصی با عنوان اهداف پیدا و پنهان شبکه‎‎های فارسی‎زبان ماهواره‎ای در مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام برگزار شد. در این نشست، اساتید وکارشناسانی از گرایش‎‎های مختلف از جمله کارشناسانی از دانشکده صدا و سیما حضور داشته و دیدگاه‎‎های خود را در باره علت رشد و توسعه این شبکه‎‎ها و رویکرد عجیب مردم به این شبکه‎‎ها بیان کردند.
بخش عمده‎ای از انتقادات کارشناسان متوجه ضعف عملکرد صدا و سیما بود. فشرده مقالات ارایه شده در آن نشست در رسانه‎‎ها منتشر شد. بعد از انتشار گزارش‎‎هایی در باره محتوای اظهارنظر‎های کارشناسان در این نشست، بالاترین مقام رسانه ملی در واکنشی آشکار، کارشناسان شرکت‎کننده در نشست مجمع را مرعوب دانست و گفت این شبکه‎‎ها به هیچ وجه تهدیدی علیه رسانه ملی نیستند.
بلافاصله یکی از همان کارشناسان در یادداشتی که بر روی وب‎سایت این مرکز منتشر شد این جمله تعریضی را تیتر زد که «پارازیت بر روی شبکه‎‎هایی که تهدید نیستند!»دو هفته بعد از این نشست، خبری در رسانه‎‎های سایبری و از جمله سایت اصول‎گرای جهان نیوز منتشر شد که حکایت دیگری را نقل می‎کرد.
خبر این بود: «نظرسنجی جدید صدا و سیما نشان می‎دهد که مخاطبان ماهواره در تهران طی یک سال گذشته افزایش معناداری پیدا کرده‎اند. به گزارش خبرنگار اجتماعی جهان‎نیوز ۴۵/۴ درصد از مردم تهران بیننده ماهواره هستند که نسبت به سال گذشته ۱۰ درصد رشد پیدا کرده‎اند. از این مقدار ۴۰/۹ درصد بیننده شبکه‎‎های فارسی‎زبان هستند و ۱۴ درصد فقط شبکه خارجی می‎بینند.
میانگین زمان تماشای ماهواره ۲ ساعت و ۵ دقیقه است. ۴۸/۹ درصد از بینندگان ماهواره فارسی‎وان می‎بینند. همچنین از وقتی شبکه فارسی‎وان آمده، مخاطب بی‎بی‎سی ۳۰ درصد کاهش داشته است.
۴۶/۲ درصد از کسانی که فارسی‎وان می‎بینند، جذابیت را عامل اصلی برای مراجعه به این شبکه دانستند. مطابق این نظرسنجی ۴۸ درصد مخاطبان ماهواره، متقاضی فیلم و سریال هستند. ۱۳ درصد دیدن شو، ۶/۶ درصد ورزش، ۵/۶ درصد هنر و ۳/۸ درصد برنامه‎‎های علمی را دلیل تماشای ماهواره ذکر کرده‎اند. ۵۰/۶ درصد از پرسش‎شوندگان گفتند که ماهواره با فرهنگ ما سازگاری ندارد و ۳۴/۸ درصد مخالفت کردند و گفتند که ماهواره منطبق با فرهنگ ماست.»
صدا و سیما می‎تواند این خبر را هم تکذیب کرده و صورت مسئله را پاک کند، اما اگر به دور و بر خودتان نگاهی بیندازید، متوجه خواهید شد که این آمار بسیار خوش‎بینانه و شاید قدیمی به‎نظر برسد. چراکه این روز‎ها همه‎جا صحبت از فارسی‎وان و برنامه‎‎های آن است.
این شبکه نه تنها باعث جذب مخاطبان رسانه ملی شده، بلکه حتی مخاطبان شبکه‎‎های فارسی‎زبان ماهواره‎ای پر سابقه را نیز جذب کرده است، به طوری‎که بسیاری از این شبکه‎‎ها درصدد تغییرات بنیادی در برنامه‎‎های خود بر‎آمده‎اند و شبکه‎‎هایی مثل GEMیا PMC یا TV PERSIA نیز موضوع فیلم و سریال را در دستور کار خود قرار داده‎اند.ماجرا آنقدر جالب شده که خود رسانه ملی نیز برنامه‎‎هایی برای علت‎یابی رویکرد به این شبکه‎‎ها گذاشت.
در یکی از این برنامه‎‎ها بنده به اتفاق بیژن نوباوه نماینده مجلس و یک کارگردان تلویزیونی در رادیو گفت‎وگو به صورت زنده شرکت و دیدگاه‎‎های خود را درباره فارسی‎وان بیان کردم. نشست‎‎هایی مشابه از سوی نهاد‎های رسمی در گوشه و کنار کشور برگزار شده یا در حال تدارک است.
اما به‎راستی شبکه فارسی‎وان چه نوع شبکه‎ای است؟ از کجا تغذیه می‎شود؟ چه برنامه‎‎هایی را پخش می‎کند؟ به کجا وابسته است؟ گردانندگان آن کیستند؟ مرکز پخش آن کجاست؟ چرا در کمتر از یک‎سال توانسته با شبکه‎‎های بزرگ ماهواره‎ای رقابت کند؟ دلیل رشد و گسترش این شبکه در ایران چیست؟ و در‎نهایت برای مقابله با آسیب‎‎ها و تهدید‎های ناشی از این شبکه چه تدابیری باید اتخاذ شود؟برنامه‎‎های این شبکه عمدتا شامل جدیدترین و پر بیننده‎ترین فیلم‎‎ها و سریال‎‎های تلویزیونی است. طبق اعلام وب‎سایت رسمی فارسی‎وان، این شبکه ۲۸ سریال در حال پخش دارد.
اغلب این سریال‎‎ها هر شب و به صورت دنباله‎دار پخش می‎شود، سریال‎‎های مذکور در گروه‎‎های درام، عشقی، کمدی، اکشن و کودکان قرار داشته و عمدتا با سانسور خفیف برای نسخه فارسی منتشر می‎شود. این شبکه مجری ندارد و میان برنامه‎هایش موزیک و تبلیغات است، خبر نیز پخش نمی‎کند، دوبله فارسی سریال‎‎ها بسیار ضعیف است و ترجمه‎‎ها نیز گاه خنده‎دار و عجیب به‎نظر می‎رسد. سریال‎‎های روز دنیا مانند ۲۴، فرار از زندان، لاست، ویکتوریا و فرند از جمله فیلم‎‎هایی است که توانسته مخاطبان انبوه برای این شبکه در مخاطبان فارسی‎زبان جلب کند و مخاطبانی که تعداد آن‎‎ها در حوزه تمدنی فارسی‎زبان یعنی ایران، افغانستان و تاجیکستان و برخی کشور‎های منطقه بیش از ۱۲۰ میلیون نفر است.
محور اصلی فیلم‎‎ها و سریال‎‎های فارسی‎وان، تبلیغ سبک زندگی غربی است؛ چیزی که باعث شده توجه مخاطبان دختر و پسر نوجوان و جوان به آن جلب شود. شاید بتوان همزمانی راه‎اندازی این شبکه‎‎ها با قطع بسیاری از برنامه‎‎های جذاب عوام‎پسند یا خیابان خلوت کن رسانه ملی را معنادار دانست. البته بدیهی است موارد متعددی همچون مشروب‎خواری، ارتباط نامشروع و خیانت میان زوج‎‎ها به‎وفور در این سریال‎‎ها مشاهده می‎شود که در تضاد کامل با ارزش‎‎های ایرانی و اسلامی قرار دارد، اما نقشه فارسی‎وان به موذیانه‎ترین شکل و به‎نحوی که مخاطب را دفع نکند و کانال را تغییر ندهد، انجام می‎شود. همه مردم صاحب قوه تحلیل رسانه‎ای نیستند و نباید انتظار داشت از پس سریال‎‎های سرگرم‎کننده، به اهداف جنگ نرم پی ببرند! علت دیگر جذابیت فارسی‎وان، دنباله‎دار بودن برنامه‎‎ها به‎صورت هر شب است.
این برنامه‎‎ها مخاطب را ر‎ها نمی‎کند، خاصیت دراماتیک، عشقی و کمدی این سریال‎‎ها باعث شده تا مخاطب عام به‎خصوص مخاطب غیرسیاسی که خسته از کار روزانه به‎دنبال رسانه‎ای غیرخبری و غیرسیاسی و غیرجدی به‎دنبال پر کردن اوقات استراحت خود است، بر روی این کانال‎‎ها متمرکز شود.بدون تردید، خوش‎مان بیاید یا بدمان بیاید باید اعتراف کنیم فارسی‎وان قاپ مخاطب عامه ایرانی را ربوده است و در این رویکرد، صدا و سیما نقش مکمل داشته و زمینه‎ساز این استقبال بوده است.
رسانه، کسی را اجبار به دیدن نمی‎کند، رسانه جایی رشد می‎کند که مخاطب داشته باشد و فارسی‎وان مخاطب‎سنجی کرده و تیر را به هدف نشانده است. اگر نپذیریم که از این ناحیه دچار آسیب و تهدید شده‎ایم، برایش چاره‎اندیشی نخواهیم کرد.راه مقابله با فارسی‎وان پارازیت نیست که این بازی موش و گربه است و تا ابد دوام نخواهد داشت. راه چاره در تغییر نگرش‎‎ها به برنامه‎سازی رسانه ملی است، باید در‎های رسانه ملی به روی هنرمندان، برنامه‎سازان، کارگردانان و فیلم‎سازان از هر گرایش و سلیقه‎ای و البته در چهارچوب سیاست‎های نظام باز شود.باید شبکه‎‎های متعدد فیلم و سریال ۲۴ ساعته در ایران راه‎اندازی شود، آرشیو غنی صدا و سیما می‎تواند محتوای چندین سال این شبکه‎‎ها را تأمین کند.
اگر اوقات فراغت و استراحت مردم را با کانال‎‎های وطنی پر نکنیم، به‎سمت شبکه‎‎های خارجی روی خواهند آورد. امروز فارسی‎وان، فردا فارسی‎تو، پس فردا دیگر کانال‎‎های عربی و انگلیسی و فرانسوی و آمریکایی. راستی خبر دارید بعد از ام‎بی سی‎پرشیا، بی‎بی‎سی، یورو نیوز و فرانس ۲۴ و سی‎ان‎ان، ترکیه و مصر هم می‎خواهند شبکه فارسی راه بیندازند؟

دکتر حمید رضا ضیایی پرور