(پل …) در اصل دزپول بوده یعنی قلعه و پل ، و آن در ششترواقع است و از غرایب بناهای روزگار است . (انجمن آرا) (آنندراج ). پل شادروان . پل شوشتر از بناهای قدیمه است در جلو دروازه ای که به سمت دزفول می رود واقع است . طول آن ۴۳۵ ذرع و عرض ۶ ذرع و ارتفاع ۱۰ ذرع و چشمه ها ۱۵ چشمه است . (از سفرنامه خوزستان حاج نجم الملک چ دبیرسیاقی ص ۲۷). این پل غیر از پل دزفول واقع در شهر دزفول است و ظاهراً سبب آنکه به سوی دزفول می رفته است به نام پل دزفول مشهور شده است . رجوع به پل شادروان در این لغت نامه و سفرنامه حاج نجم الملک شود.
==========================================
دزپل . دژپل . و در اصطلاح محلی آن را دزفیل و دژپیل گویند و معرب آن دِسفول است . پلی بر آن آب [ آب جندی شاپور ] بسته اند به چهل و دو چشمه و درازی آن پل پانصد و بیست گام و عرضش پانزده گام ، و آن را پل اندیمشک خوانند و آن شهر را بدان پل باز خوانند. (نزهةالقلوب مستوفی ج ۳ ص ۱۱۱). پلی است بر روی رود دز که تسمیه شهر دزفول بمناسبت آن شمرده شده است . پایه های این پل (مانند پایه های پل شوشتر) مسلماً از دوره ساسانیان است و احتمالاً تحت سرپرستی مهندسین رومی دردوره شاپور اول ساسانی ساخته شده است . طاقهای آن از ادوار متاخر است و مکرر تعمیر شده . بعضی از جغرافیانویسان قرون هشتم و نهم هجری تعداد طاقهای آن را بتفاوت ۴۲ و ۵۵ ضبط کرده اند. این پل بعد از زمان نادرتجدید بنا شد ولی بعدها از حیز انتفاع افتاد. در اوایل قرن نوزدهم میلادی به امر محمد علی میرزا دولتشاه دقیقاً تعمیر شد ولی سیل مهیب سال ۱۸۳۲ م . دگر بار آن را از بین برد. و در عهد سلطنت رضا شاه به سبک جدید ساخته شد. (از دائرةالمعارف فارسی ). حاج نجم الملک در سفرنامه خوزستان (ص ۲۲) وضع آن را در ۱۲۹۹ ه’ .ق. چنین شرح می دهد: رود دز از طرف شمال شرقی وارد شهر میشود و در نصف شهر می پیچد از طرف مغرب در جنوب شهر جاری می شود به سمت مشرق و پلی عظیم بر روی رود ازقدیم زده اند از آثار غریبه است فی الجمله تعمیری لازم دارد. طول این پل سیصد و شصت ذرع است و دودامنه سی ذرغ و عرض هفت ذرع و ارتفاع دوازده ذرع و عدد چشمه هابیست عدد، عرض چشمه ها بعضی پنج ذرع و بعضی نه ذرع .
==========================================
(شهر…) آن را دسبول نیز گویند. (ابن بطوطه ). آن را اندیمشک گفته اند، از اقلیم سیم است . اردشیر بابکان ساخت بر دو جانب آب جندی شاپور نهاده است . بر جانب شرقی بالای شهر جویی در سنگ بریده اند در زیر شهر بارود رسانیده اند و دولابی بزرگ بر آن جوی ساخته چنانکه پنجاه گز آب بالایی اندازد و مدار شهر بدان آب است و شهری وسط است ، مواضع بسیار از توابع اوست . (از نزهةالقلوب مستوفی ج ۳ ص ۱۱۱). شهری است در خوزستان ، اسم قدیمی آن اندامیش و در کنار آب دیز واقع است . جمعیت فعلی آن مخلوط از طوایف مختلف است . در روی تپه ای به ارتفاع ۲۱۰ متر از رودخانه بنا شده و سردابهای عمیقی دارد که برای فصل گرما است . اهالی آن بواسطه شدت گرما شکسته و لاغر هستند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ).نام شهر از دز به معنی قلعه ، و پل ماخوذ است و آن بمناسبت قلعه ای است که برای حفظ پل معروف رود دز ساخته شده بود. دزفول تا قرن ششم هجری اِندالمِشک یا اندامشک یا اندامش نام داشت ، و تسمیه الروناش ، قنطرةالروم ، قنطرةالرود و قنطرة دزفول (مانند شوشتر) مدتهاتحت الشعاع جندی شاپور بود و پس از ویران شدن شهر اخیر، دزفول رونق بیشتر یافت ، سپس به سبب عدم توجه به تعمیر شبکه عالی آبیاری عهد ساسانی ، شهر و اطرافش آسیب بسیار دید. دزفول از هجوم مغول محفوظ ماند ولی بعد تحت فرمان ایلخانان درآمد. در مقابل امیر تیمور مقاومتی نشان نداد. نادرشاه چند بار به دزفول آمد و برای حفظ آن در مقابل لرها قلعه دزشاه را در چند کیلومتری شمال شرقی شهر بنا نهاد. در نیمه اول قرن نوزدهم میلادی زراعت نیل در اطراف دزفول رایج شد و بسرعت توسعه یافت و تا رواج رنگهای خارجی رونق بسیار داشت و از کالاهای تجاری عمده دیگر آن قلم نی بود که تا قسطنطنیه و هند صادر میشد. بر اثر وبای سخت سال ۱۲۴۷ ه’ . ق. در شوشتر، دزفول چندی کرسی خوزستان گردید. دزفول دارای ۳۰ مسجد و تعدادی امامزاده و مقابر مقدسه است . مقبره سلطان حسین در آبادی روبَند شباهت تام به مقبره دانیال در شوش دارد. (از دائرةالمعارف فارسی ). شهر دزفول مرکز شهرستان دزفول در ۱۴۶هزارگزی شمال اهواز و ۱۰ هزارگزی اندیمشک واقع است و مختصات جغرافیائی آن بشرح ذیل است : طول ۴۸ درجه و ۲۴ دقیقه . عرض ۳۲ درجه و ۲۴ دقیقه . هوای شهر گرمسیر و درجه حرارت در وسط تابستان بیش از ۵۰ درجه سانتیگراد است جمعیت شهر طبق سرشماری سال ۱۳۳۵ ه’ . ش . ۵۲۱۲۱ تن و مذهب ساکنین مسلمان شیعه و زبان آنان فارسی است . در حدود یکهزار باب دکان و یک دبیرستان و ۹ دبستان دارد. آب آشامیدنی سکنه از رودخانه دز که بوسیله لوله برداشته میشود تامین میگردد. کلیه ادارات دولتی شهرستان در آن برقرار و پادگان نظامی آن در باختر رودخانه واقع است . از آثار قدیمی شهر آثار پلی است در روی رودخانه کنار شهر. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج ۶).
==========================================
(شهرستان …) یکی از شهرستانهای استان ششم کشور است . حدود: از طرف شمال به شهرستان خرم آباد و بروجرد، از جنوب به شهرستان اهواز،از خاور به شهرستان شوشتر، از باختر به شهرستان دشت میشان . هوای شهرستان گرمسیر است درجه حرارت تابستان متجاوز از ۵۰ درجه می باشد ولی نسبت به شهرستانهای اهواز و خرمشهر خشکتر است . آب مصرفی قرای شهرستان اکثر از رودخانه دز و قسسمتی از چشمه و چاه تامین میگردد. قسمت شمالی شهرستان کوهستانی و قسمت مرکزی و جنوبی آن دشت است . مرتفعترین قله کوههای شمالی بنام قله کوه سالن به ارتفاع ۲۴۶۴ گز و قلعه کرناس به ارتفاع ۲۵۵۰ گز میباشد. اسامی کوههای شهرستان بشرح زیراست : در بخش سردشت کوههای سالن ، لنگر، برآفتاب ، دز،تفتان ، و در بخش اندیمشک کوههای تنگوان ، هداو، کرناس . رودخانه های مهم شهرستان ، رودخانه دز و رودخانه کرخه است . رجوع به هریک از این دو نام در ردیف خود شود. بادی که در این شهرستان از طرف جنوب خاوری می وزدمرطوب است تابستان هوا را گرم و زمستان معتدل مینماید و باد شمال غربی تابستان هوا را معتدل و زمستان سرد مینماید. این شهرستان از چهار بخش بنام مرکزی ، اندیمشک ، شوش ، سردشت تشکیل شده است . مجموع قرای شهرستان ۲۰۶ قریه و نفوس آن در حدود ۱۱۱ هزار تن است . زبان مادری لری بختیاری است . راه آهن سرتاسری کشور از قسمت جنوب باختری شهرستان بین بخشهای اندیمشک و شوش میگذرد. راه شوسه دزفول از اندیمشک منشعب میگردد. بخش دزفول از ۷۷ آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده جمعیت آن ۲۱ هزارتن است و قرای مهم آن بشرح زیر می باشد: کوتیون ، چقاسبز، نجف آباد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج ۶).
