روستاى لیوس در ۷۳ کیلومترى شمال شهرستان دزفول با مختصات جغرافیایی ۴۸ درجه و ۴۵ دقیقه طول شرقی و ۳۲ درجه و ۴۵ دقیقه عرض شمالی از توابع دهستان سید ولىالدین بخش سردشت دزفول واقع شده است.
به رغم گذشت سالیان زیاد از عمر این روستاى تاریخى در بافت کهن خانهها هنوز هم شاهد نحوه معیشت، فرهنگ و سنن، گویش، آداب و رسوم و برپایى مراسم مختلف به شیوه کاملا سنتى میباشیم. این روستا علاوه بر بافت زیباى تاریخى خانهها داراى جاذبههاى گردشگرى طبیعى و بکر شامل کوهستانها، مراتع بسیار زیبا، باغهاى میوه، رودخانه، آبشار و … است که در فصول بهار و پاییز و زمستان به علت آب و هواى مناسب میتواند پذیراى گردشگران زیادى از سراسر جهان باشد. این روستا از شمال غربی به کوه لنگر و از غرب به دره کول محدود میشود. ارتفاع آن از سطح دریا ۹۷۰ متر است و آب و هوای معتدل کوهستانی دارد.
بافت کنونی روستاى لیوس سابقهاى بیش از ۷۰۰ سال دارد. به دلیل این که برخى از ابنیه روستا کتیبهاى مبنى بر آن تاریخ را دارد (مانند منزل حیدر عباسى) با این حال وجود آسیابهایی با قدمت دوره ساسانی پیشینه این منطقه را به دوره جنگ ایران و روم میبرد و به استناد تحقیقات گروهی از ایتالیاییها نام این روستا لیوس قسمتی از نام یک سردار رومی گرفته شده است. نامگذاری روستای همجوار آن به اسم “سزار” نیز مؤید این مدعا است.
این روستا داراى یک سبک خاص معمارى است که از تمام بخشهاى موجود در یک ساختمان استفاده بهینه میشود. به طور مثال از ستونهاى ساختمان به عنوان انبار گندم استفاده شده است یا طراحى و جنس مصالح ساختمان به گونهاى بوده که در فضاهاى مختلف دماى مورد نیاز براى نگهدارى اجناس و مواد مورد نظر را داشته باشد. درها و پنجرهها چوبی هستند و جهتگیری واحدهای مسکونی به منظور بهرهگیری از حرارت و نور خورشید به سمت جنوب است. معابر عمومى آن داراى ویژگى خاصى است و به گونهاى طراحى شده که سرعت و سلامت براى عابر در رسیدن به محل فعالیت در اطراف روستا یا برگشت به منزل فراهم باشد. به دلیل این که غالب مصالح به کار رفته در این روستا از سنگ است روستای لیوس به روستای سنگی دزفول نیز مشهور است.
چنار و چشمه جارى در کنار آن یکى از چشماندازهاى زیباى این روستاست. از ابنیه تاریخى و مذهبى آن مقبره سید ولىالدین گوشه است که جد سادات گوشه و کاظمینى در دزفول است. بقایاى آسیابهاى آبى از دیگر بناهاى تاریخى روستا است که به دوره ساسانیان تعلق دارند و وظیفه آرد کردن گندمهاى اهالى را داشتهاند که از شاخصههای پیشینة تاریخی این روستا است. از دیگر مناظر طبیعى آن کوه لنکر از سلسله جبال زاگرس است که چشمانداز بسیار زیبایی دارد که بعضا این کوه به دلیل همجواری با این روستا کوه لیوس نیز خوانده میشود.
گستره باغهای انار اطراف روستا جلوه ویژهای به آن بخشیده است. این باغها باعث تلطیف هوا و زیبایی و سرسبزی روستای لیوس شده است. درختان کُنار، انار کوهی، انجیر و بادام کوهی، گیاهان گل گاوزبان، بابونه و گیاهان علوفهای پوشش گیاهی بسیار زیبایی در پیرامون روستا فراهم آوردهاند. همچنین جنگلهاى بلوط و کلخنگ و بادام کوهى از دیگر جاذبههای این روستا میباشد. حیات وحش منطقه نیز با برخورداری از گونههای نادر جانوری مانند شغال، گرگ، روباه، خرگوش، آهو، قوچ، میش، بزکوهی، گراز، خرس، پلنگ، کفتار، کبک و قرقاول نظر گردشگران طبیعی دوست را جلب میکند.
در این روستا مراسم و آیینهایی خاص برگزار میشود که از جمله آنها میتوان به عزاداریهای سنتی و مذهبی در ماه محرم و صفر اشاره کرد. از دیگر مراسم ویژه این روستا عروسیهای محلی، مراسم تولد اولین فرزند، جشن باران و جشن آغاز کشت و کار است و نیز بازیها و ورزشهایی مانند کشتی محلی و چوب بازی در میان روستاییان رواج دارد.
تمامى مراحل برپایى مراسم عروسى در این روستا از خواستگارى تا جهاز برون، حنابندون و عروسى به شیوه کاملا سنتى و با حضور ریش سفیدان فامیل برگزار میشود. به هنگام متولد شدن اولین فرزند، توسط پدر و مادر و پدربزرگها و مادربزرگهاى نوزاد مراسم زیبا و اصیلى برپا میشود.
هر ساله در آغاز فصل زمستان زمانى که براى اولین بار باران میبارد اهالى روستا به برکت نزول این رحمت الهى اقدام به برپایى جشن و مراسم شکرگزارى میپردازند. تمامى کشاورزان روستا در آغاز فصل کشت و زرع دور هم جمع میشوند و با تقسیم کردن وظایف و کارهاى مختلف به افراد به صورت متحد و گروهى تمامى مراحل از کاشت تا برداشت محصول را در زمینهاى یک دیگر انجام میدهند به گونهاى که هر یک از افراد موظف به انجام کار خاصى مانند تهیه ابزار و ادوات کشاورزى، تهیه کود ،حفر جوىهاى آب، بذرپاشى و… میشود.
در برگزارى مراسم تعزیهدارى اباعبدالله الحسین (ع) نیز این روستا براساس سنت و اعتقادات مذهبى خود با درست کردن علم و پرچم و … اقدام به انجام مراسم سنتى “روستا گردون” نموده که مقصد نهایى آنها روستاى گوشه است.
دهل و سرنا اصلیترین سازهایی هستند که در اجرای موسیقی مورد استفاده قرار میگیرند. کپو، چوقا، قالی، سیاه چادر و حصیر مهمترین صنایع دستی مردم این روستا است که به دست هنرمندانه زنان و دختران روستایی تولید میشود. از بهترین سوغاتیهای این روستا میتوان به ترشی انار و صنایع دستی روستا اشاره کرد. غذاهای معروف محلی این روستا شامل کباب بره و آبگوشت محلی است.
روستای لیوس در سال ۸۷ به عنوان یکی از روستاهای گردشگری استان خوزستان دارای شناسنامه شد.
