برنامه زنده «رو به فردا» که با رویکردی متفاوت به طرح موضوعات حساس سیاسی پرداخته، با بهرهبردن از اصول برنامههای چالشی و پایبندی خط مشی بیطرفانه مورد اقبال مخاطبان قرار گرفته است.
اما بیان موضوعاتی که بعضا برای بینندگان سیما تازگی دارد و مطرح ساختن نظرات مخالف واکنش متفاوتی در پی داشت.
به همین بهانه در گفتوگو با کارشناسان و صاحبنظران حوزههای مختلف به بررسی کمی و کیفی این برنامه و تاثیر مثبت و منفی طرح این مسائل در رسانه ملی پرداختهایم؛ برنامهای که به اعتقاد کارشناسان میتواند به گسترش بحثهای شاداب سیاسی در رسانه ملی کمک کند.
ابراهیم فیاض(متخصص رشته فرهنگ و ارتباطات)، علیاصغر محکی(متخصص علوم ارتباطات) و علی جعفری (محقق رسانه)در متن پیش رو به بررسی این تجربه رسانهای پرداختهاند.
در ابتدای این گفتگو دکتر محکی، مدیر مسئول روزنامه همشهری به لزوم شفافسازی اختلاف عقاید سیاسی تاکید دارد و «رو به فردا» را در جهت تلطیف فضای عمومی جامعه بسیار موثر میداند.
وی معتقد است جای خالی چنین برنامههایی در مجموعههای سیما وجود داشت و «رو به فردا»یک قدم بلند است برای اینکه دیدگاههای مختلف فارغ از فضای هیاهو، رودرروی هم نشسته و در معیار اخلاق و منطق حرفشان را بزنند.
دکتر علی جعفری، « رو به فردا » را برنامهای متمایز از سایر برنامههای سیاسی تلویزیون عنوان کرده و میگوید: «رو به فردا» در جهت فضای بازی که ایجاد کرده و مدیریتی که بر این فضا میکند، بخصوص با توانمندی مجری برنامه هم از جهت تئوریک و هم از نحوه برخورد با مدعوین برنامه؛ ابداعات رسانهای یا مهارتهای اجتماعی- سیاسی را نشان میدهد که تاکنون از صداوسیما شاهد نبودهایم.
در این باره دکتر ابراهیم فیاض، هم با بیان این نکته که تاکنون موفق به تماشای یک قسمت از برنامه (با حضور مطهری و جلیلی) شده است،قضاوت کامل در مورد برنامه را دشوار خوانده و میافزاید:کارشناسی سوالات مطرح شده مهم است و دیگر اینکه اول و آخر بحث هم باید معلوم باشد که به کجا میخواهیم برسیم.وقتی سوالات کارشناسانه باشد حتی اگر کسینجر(وزیر امور خارجه اسبق آمریکا)را هم دعوت کنید قضیه حل است.
فیاض نیز در ارتباط با ساختار و اهداف برنامه نظر مثبتی دارد اما به اعتقاد وی «رو به فردا» هنوز فضا راباز نکرده و سوالات غیر کارشناسانه تاثیر منفی داشته و به جنگ نرم شدت خواهد بخشید.
به اعتقاد جعفری، صدا و سیما ۳۰ سال برنامههایی در فضای بسته روانه آنتن کرده است و چنین رویکردهایی در برنامههای آن وجود نداشته اما حالا قصد دارد فضا را به آرامی باز کند؛ هر چند به نظر میرسد همه بار این فضا آزاد رسانهای به دوش مجری گذاشته شده است. “صدا و سیما این روند را محتاطانه شروع کرده است و اگر نتیجه مثبتی احساس کند قطعا فضا بازتر خواهد شد.”
مدیر مسئول روزنامه همشهری نیز با ذکر یک مثال ورزشی به تشریح روند اثر گذاری این برنامه سیاسی میپردازد.
در زمانی که تیمهای پرسپولیس و استقلال هر دو سال یکبار مقابل هم قرار میگرفتند این تصود وجود داشت که تقابل این دو تیم دردسرساز است چرا که اغلب منجر به دعوا میشود اما تجربه ثابت کرد که با برگزاری بازیهای بیشتر این دو تیم در طی سال حساسیتها کمتر میشود.
همچنین تجربه برنامه ۹۰ و تقابل دو جریان فکری سبب شد مردم بپذیرند که نظرات شخصی خودشان را داشته باشند، در حالی که زمینه درگیری فیزیکی در ورزش بیشتر از حوزه سیاست است.
محکی در ادامه با ابراز امیدواری ازاین که پخش «رو به فردا» جریانساز بوده و بدعتی نو در برنامهسازی رسانه ملی ایجاد کند خاطرنشان میسازد: فرصت صف آرایی دو دیدگاه در داخل تریبون عمومی ( صدا و سیما ) مناظره را تبدیل به مخاصمه نخواهد کرد.
فشار فضای آزاد اولین تجربه سیما بر دوش اجرا
در برنامههای پر مخاطب مناظرات انتخاباتی مجری درحاشیه قرار داشت و در واقع هیچ نقشی نداشت اما در برنامه «رو به فردا» مجری آگاهانه و جسورانه وارد مباحث میشود و به واسطه توانمندی از لحاظ گویش و بهرهبردن از اطلاعات خوبی که دارد در پیش بردن مباحث برنامه موفق است.
جعفری «رو به فردا» را به لحاظ اجرا و تنوع دیدگاه مهمانان برنامه موفق ارزیابی کرده و معتقداست:برنامه تازهنفس است و نمیتوان قضاوت کاملی داشت اما به نظر میرسد که رعایت تنوع دیدگاه،برنامه را پرمخاطب ساخته است.
به اعتقاد این استاد دانشگاه، اگر مدعوین برنامه، از یک یا دو دیدگاه صحبت می کردند «رو به فردا» با این استقبال مخاطب مواجه نمیشد.
اما به اعتقاد محکی، در برخی از بخشهای این برنامه بیشتر از این که یک فکر و ایده از ناحیه دو زاویه و نگاه مورد چالش قرار بگیرد برنامه روی لفاظی چرخیده تا دفاع از دو ایده مغایر.
این استاد دانشگاه می گوید: برنامه مطهری و جلیلی ابتدا با مناظره شروع شده و بعد با همراهی هر دو طرف نسبت به یک موضوع ادامه یافت.در برنامه مناظره کلهر و خوشچهره هم همین روند دیده شد. بهتر است صداوسیما جسارت به خرج داده و از دو دیدگاه با تضاد فکری بالا به برنامه دعوت کند.
هر چند که به اعتقاد محکی، «رو به فردا» به لحاظ اینکه وارد فضای تخریب نمیشود ، عملکرد موفقی داشته و از جهت طرفین مذاکره، یک گام به جلو برداشته است.” برخلاف کاندیداهای انتخاباتی کارشناسان در راستای جلب رای و مطرح کردن خود اظهار نظر نمیکنند بلکه ایده را مورد نقد قرار میدهند.”
“اگر افراد از یک زاویه نگاه به یک مسئله نگاه کنند، برنامه به تعارف میگذرد و نتیجه مورد نظر حاصل نمیشود، بایدکارشناسان اختلاف عقیده داشته باشند تا مناظره ایجاد شود.”
محکی این مولفه را به عنوان یکی از فاکتورهای تامین کننده مناظره موفق عنوان کرده و معتقد است: کارگردان یک برنامه مناظرهای باید نورپردازی، صدابرداری، گرفتن نماهای خاص و حرکات عصبی میهمانان، را نیز درراستای اخلاق و اهداف برنامه ( شفاف سازی) سازگار و همراه سازد، برگزاری چنین برنامههایی نشان دهنده صداقت ما در شفاف سازی است، پس باید این صداقت در اجرا و عمل نیز به نمایش گذاشته شود.وی بر خلاف اغلب کارشناسان، اجرای برنامههای مناظرههای انتخاباتی را موفقتر ارزیابی میکند.
اما علی جعفری معتقد است که “مجری نمانیده اذهان عمومی است و باید موضع مردم را داشته باشد و جریانات سیاسی که در مردم جایگاهی ندارند، نباید ضعف خودشان را با انگ جهت دار بودن اجرا، توجیه کنند.
جعفری درتوضیح بیشتر میافزاید:اگر نماینده جناحی تصور میکند که مجری دیدگاه و موضعگیری خاصی دارد میتواند وارد بحث با مجری شود چرا که هیچ مانعی از سوی متولیان برنامه وجود ندارد. اما به نظر می رسد این اشکالات نوعی فرافکنی و ضعف مقبولیت ادعاست که با انگ به مجری در صدد جبران است.
به اعتقاد جعفری، یامینپور مجری توانمندی است و مایه خوشبختی است که در صدا و سیما مجری توانمندی ظهور کرده که در بحثها چالش ایجاد میکند و کارشناسان هم اگر حرفی برای گفتن دارند می توانند وارد گفتوگو شوند.
وی با تاکید بر این نکته بار فضای آزاد اولین تجربه متفاوت صدا و سیما به دوش مجری برنامه است میافزاید:مجری برنامه از طرف جریانات سیاسی و اجتماعی و بایدها و نبایدهای قوانین مدیریتی سازمان تحت فشار است وانصافا اجرای چنین برنامه دشوار.اگر فرصت دهیم خواهیم دید مجری این برنامه از اسطورههای اجرای صدا و سیما خواهد شد.
جعفری یک پیشنهاد هم برای برای سازندگان برنامه دارد:”رو به فردا”باید از تصاویر آرشیوی به عنوان شناسههای تصویری جریانهای مختلف فرهنگی،فکری و سیاسی استفاده کند. خیلی از حرفهای مجری که در مواجه با ادعاهای مطرح شده در برنامه عنوان میشود باید با نشان دادن تصاویر یا پخش قسمتی از سخنرانی کارشناسان دعوت شده یا موضعگیری قبلیشان استناد شود تا در قالب گفتوگو فضای برنامه را جدیتر کند و ادعاها در محک مستندهای تصویری و سندهای تلویزیونی سنجیده شود. دکور برنامه و نحوه تصویربرداری نیز بهتر از این باید باشد، به نظر میرسد فعلا همه بار هنری و اجرایی برنامه به دوش مجری است و کار مجری را دشوار میکند.اگرحاشیههای ناعادلانه حذف شود و بخشی از این فشار به دوش آرشیو سازمان بیافتد برنامه بهتر خواهد شد.
«رو به فردا»، تمرین مردمسالاری واقعی در رسانه ملی
فیاض«رو به فردا»را در تجهیز فکری مخاطب در مواجه با بنگاههای شایعه پراکنی غرب موفق ارزیابی کرده و می گوید: با چنین برنامهای به جای اینکه بحثها در خیابانها مطرح شود در رسانه ملی مورد بررسی قرار میگیرد.
محکی هم پخش چنین برنامهای را تمرین دموکراسی عنوان کرده و میگوید: در مناظرات انتخاباتی،عطش اجتماعی انگیزهها را برای استقبال از برنامه زیاد کرده بود؛ اما «رو به فردا»برنامه فضایی را در شرایط خلاء باز کرد. این برنامه فرصتی فراهم خواهد آورد تا افراد صاحبنظر و نخبه با رعایت اخلاق و هنجارهای تعریف شده برنامه رو در روی هم قرار بگیرند و ضمن شفاف سازی مسائل مخاطبان را داور حقانیت ادعاهای خود قرار دهند.
فیاض تجهیز فکری مخاطب را در مواجه به شایعات بنگاههای خبرپراکنی غرب موفق عنوان کرده و میافزاید: با چنین برنامهای به جای اینکه بحثها در خیابانها مطرح شود در رسانه ملی مورد بررسی کارشناسانه قرار میگیرد.
و در این مورد به اعتقاد جعفری، اگر برنامه جهتی را که در پیش گرفته به سمت گفتوگوی آزاد رسانهای ادامه دهد در ۶ ماه آینده، حداقل رسانه بیبیسی فارسی بایکوت خواهد شد و از کارکردهای اطلاعرسانی و تحلیلدهی غلط به مردم باز خواهد ماند و به رسانهای برای ایرانیان خارج از کشور محدود خواهدشد.
